Умерова Лейла Юз йыллыкъ фоторесимлер

Юз йыллыкъ фоторесимлер

Умерова Лейла (Бахчисарайдаки Верхоречье кою мектебининъ 6 сыныф талебеси)

Кечкен йылы, язда бизим къорантамыз ялы бонда кичкене бир къавеханечик ачкъан эди. Мен яз татилинде бу къавеханеде аилемизге ярдым этем. Анам, лезетли, къокъулы къырымтатар клавесини пиширсе, мен исе кельген муштерелерге он даркъатам. Бизим къавеханемизде сийрек-сепелек эсли башлы бир къадын кирип башлады. Бу къадын анамнынъ лезетли клавесини бегенгени себебинден бизден якъынджа танышмагъа истеди. Биз къырымтатарлары олгьаныны бильген сонъ о къуванды ве онынъ тамырларында да къырымтатар къаны барлыгьыны бильдирди. Аилем Москвадан кельген бу муляйим къадындан достлашты.

Бу йол Москвалы къадын кенеде Къырымгьа раатланмагьа кельди. Къавеханеге киргенинен о, кулюмсиреп манъа насылдыр фотосуретлер узатгы ве бу фотолар онъа пек къыйметли олгьаныны бильдирди. Мен, юз йол эвельси чыкъарылгъан открытка шекилиндеки фотоларны корип, айретте къалдым.

Бу суретлер къырымтатарларнынъ аятыны ве медениетини акс эте эди. Юз йыл эвельси Къырымда чыкъарылгъан открытка шекилиндеки фотолар чишит ерлерден кельген инсанлар бойле фотосуретлернинъ усьтюнде мектюплер язып, почта вастасынен чешит ерлерге еллай эдилер. Айны шу фотолар Къырымдан Москвагъа елланылгъан. Меракълысы шу ки, юз йыл кечкен сонъ, бу фотооткрыткалар кене де Къырымгьа къайтып кельдилер

Фотода къартбаба ве торун миллий къалпакъларда, аякъларында териден тикильген чарыкълар, аркъаларында исе бир къуджакъ одун багьы. Олар дагьдан одун кесип кельгенлери ачыкъ айдын корюне.

Даа бир фотода Алупкалы мейвасатыджы Мустафа Чауш тасвирлене. О, заваллынынъ бутюн кунь мейва сатып   ерулгьаныны ве скемлерде отурып юкъугъа далгьаныны коремиз. Башында къырмызы ренкли турк къалпагьы, устюнде шалвар ве беяз кольмек, белинде къырмызы бельбагьы. Янында исе эки сепет, ичинде чешит тюрлю мейвалар.

Фотоларнынъ арасында даа эки фото озюне джельп эте. Экисинде де Эски Къырым чешмелери тасвирлене. Эвельси Къырымда эр койнинъ озь чешмеси олгьан ве инсанлар чешмелерге дикъкъат айырып оларны абаданлаштырып темизликте туткъанлар. Чешмелерни къурмагъа махсус усталар давет олуна эди. Усталар ишини екюнлеген сонь, адет узре чешменинъ усьтюнде ясалгъан йылы ойыла эди.

Халкъымыз Къырымдан сюргюн этильген сонъ, чешмелернинъ чокъусы ер юзюнден ёкъсан этильген. Миллетимиз озь Ватанына авдет олунгъан сонъ,  чешмелерни ве медениетимизден багьлы олгьан эбедилерни янъыдан тиклеп башлады.

Бу фотосуретлерини козь этер экеним тюшюнджелерим эски заманларгьа далмакъта, чюнки олар халкымызнынъ кечмишини, медениетини ве тарихыны хатырлата.

Татаров Ибрагим «Битамдан къалгъан мирас»

«Битамдан къалгъан мирас»

Татаров Ибрагим (Багъчасарай шеэри 5 – умумтасиль мектебининъ 5 – А сыныф талебеси)

Мерабанъыз! Меним адым Ибрагим, сойадым Татаров. Мен Багъчасарай шеэринде догъдым, шимди 11 яшындам, Багъчасарай шеэрининъ 5 -  умумтасиль мектебинде 5 сыныфта окъуйым.

                  

   Къырымтатар халкъы озь тарихындан, медениетинден, дюльбер адетлеринден зенгиндир ве бу адетлер, аньанелер несильден -  несильге кече. Аньанелерден бири – къартана, къартбабаларымыздан сакъланып къалгъан, Къырымда усталар ясагъан эшьяларны дикъкъат ве мукъайтлыкънен сакъламакътыр. Бунъа дерлер – аиле дегерлиги.

   Эр бир къорантанынъ озь дегерлиги бардыр. О, къорантанынъ тарихынен багълы ве яш несиллерге эдждатлары акъкъында малюмат бере. Бизим къорантамызда бойле дегерлик -  къаве дегирмени, Къуран-ы Керим, марама. Мен къаве дегирмени акъкъында икяе этмеге истейим.

 Къаве – къырымтатарларнынъ мусафирченлик аньанеси ве  къаве ичюв адети яшайышымызнынъ эр бир вакъытынен багълы: саба къавеси, козьайдын къавеси, байрам къавеси.

 Бизим аилемизде эски вакъытлардан къалгъан къаве дегирмени бар. Сакъланып къалгъан дегирмен, меним Зибиде битамнынъ анасындан, Айше битамдан къалды. Айше битам Коклуз коюнде 1917 сенеси догъды, анасынынъ ады Рефикъа.

                                   

1931 с.  Ресимде  Рефикъа къартана ве Мурад къартбаба

Коклуз коюнинъ шимдики корюниши

Тарих: 

Коклуз кою Багъчасарай районынынъ Къырым дагълары этегинде ве Бельбек озенининъ сувларына къона. Коклуз коюнинъ тарихы чокъ белли дегиль, тек белли ки, Сандыкъ -  Къая ашасында ерлешкен.

                                      

Коклуз коюнинъ чересинде Суаткъан озени ерли сакинлернинъ къуюларыны ве чешмелерини толдура.

   

   Озеннинъ четинде Къырымнынъ энъ дюльбер учансув шырылдай ве адамларгъа дюльбер манзараны козь этмеге имкян бере.

1944 сенеси сюргюн этиледжекте, шейлерни аджеле топлагаъанда, битам дегирменни ала, бельким богъдай чекип ун япарыкъ, деп. Бойле этип дегирмен Озьбекистангъа бара.

  Айше битам Озьбекистаннынъ Кувасай шеэрине тюшелер ве анда Умер къартбабамнен эвленелер.

                               

1959 с. Ресимде солдан Айше битам, Умер къартбабам (1905 Коклуз – 1959 Кувасай)  ве Шерфе битам (Уркуста)    (1950 с.)

   Эвель Къырымда чешит тюрлю эснаф устаханелери олгъан. Багъчасарай, Къарасувбазар, Кезлев шеэрлеринде эснаф зенаатлары пек кениш эди. Къырымда: фурунджылар, ашчылар, токъумаджылар, сепиджилер (тери сеплемек), ташчылар, дюльгерлер, къалайджылар, чёльмекчилер, нагъышчылар ве дигер зенаатлар бар эди. Оларнынъ сайысы 50 – ден зияде эди. Шеэрлерде эснафчылыкъ меркезлери шекилленди. Эснаф тешкилятлары мейдангъа кетириле ве о тешкилятларда «уста – башы» - усталарнынъ башы, «йигит – башы» - онынъ ярдымджысы ве «чауш» - чешит техникий авалелерни эда эткен инсанлар чалыша эди.  Эр бир устанынъ «уста тамгъасы» бар эди. Озюнинъ ясагъан эшьяларына уста шахсий тамгъасынен бельгилеген.

   Бизим дегирменни Къырымда уста ясагъан, чюнки дегирменни устюнде арабча язылгъан устанынъ тамгъасы  бар.    О арап арифлеринен язылгъан. Биз дегирменни Туркиеден кельген Мехмед оджагъа косьтердик ве о бизге тамгъаны терджиме этти. Тамгъа бираз силинген себебинден яхшы окъулмай, Мехмед оджа «Ибраим» деп, язылгъанына ошай. Бельким устанынъ ады Ибраимдир?

              

Ресимде:  Мехмед оджа арап арифлеринен язылгъан устанынъ тамгъасыны терджиме эте

Айше битам 1986 сенеси вефат эте. Дегирменни Зибиде битамнынъ къардашы Сайде тизем алды. О, Русиеде Лиски адлы шеэринде яшай. 2010 сенесинде биз къорантамызнен Сайде тиземе мусафирликке бардыкъ ве о вакъыт Сайде тизе айтты: «Бу дегирмен Къырымдан чыкъты ве Къырымгъа къайтсын. Биталардан къалгъан дегирменни сизге берем, бу эшья биталар акъкъында хатыра олур».   

    

  Айше битам дегирменнен къаве чекип чокъ мусафирлерге лезетли къаве пиширди. Дегирменнинъ биринджи тамирини Озьбекистанда Аким эмджемиз япкъан. О, меним Умер къартбабамнен эки догъмуш къардашы ола. Тамир ишини япкъан сонъ, дегирменнинъ тюбюнде Къырым  харитасыны сызгъан ве харитада буюк шеэрлерни бельгилеген.

                       

 Дегирмен шимдиде чалыша, анам къавени къавура, бабам исе дегирменде чеке ве лезетли, къокъулы къаве пиширемиз.

 Къаве дегирмени  эвимизде къулланылгъан адий бир эшья олса да, о бизлер ичюн пек къыйметли ве муимдир.

                   

Буюрынъыз къавеге!

Умаров Камрон "Несильге къалдырам" ( Вели къартдедемнинъ хатиралары)

"Несильге къалдырам" ( Вели къартдедемнинъ хатиралары)

Умаров Камрон (Сакский УВК  "Школа-лицей" 8 класс)

Абдурахманова Джемиле Ариф къартбабам акъкъында Эльвира битамнынъ хатиралары

Ариф къартбабам акъкъында Эльвира битамнынъ хатиралары

Абдурахманова Джемиле (Сакский УВК  "Школа-лицей" 8 класс)

Мустафаева Гулизар Тылсымлы эшьялар

Тылсымлы эшьялар

Мустафаева Гулизар (Эски Къырым миллий мектебининъ 10 сыныф талебеси)

Заитова Ава Дженк вакъытындан къалгъан аскерлерни каскалары

Заитова Ава (Медведевская общеобразовательная школа I-III ступеней  8 класс)

Дженк вакъытындан къалгъан аскерлерни каскалары 

Меним адым Ава. Мен, бизим Ветанымызнынъ шаркъ тарафында  ерлешкен, Табулды деген коюнде яшайм. Табулды –  бизим коюмизни эски ады. Бу сёз къыйметли бир шейни тапылгъаныны анълата.  Акъкъикъаттен, бизим коюмиз – бу пек балабан бир тапылма бизим юртымызгъа.

Бизим коюмиз балабан ве дюльбер. Онынъ бир тарафы къулан чель, башкъа тарафы исе Къара  денъиз.  Бу  пек дюльбер ве аджайып ер.

Эр бир къорантанынъ озь адетлери, анъанелери, дигерликлери, къйметли  ве мукъаддес шейлери бар. Кимдедир баба-деделеринден къалгъан эски, амма мукъаддес Къуран, тарихий рессим, джезве, марама ве даа башкъа бир дигерлик шу къорантанынъ энъ къыйметли шейи ола билир. Бизим аилемизде бойле къадимий ве тарихий шейлер сакъланып къалмагъан , амма къорантамызнынъ озюне хас дигерликлери мевджут.

Бизим къорантамыз балабан ве муаббет, Сойралымызны де озь къоранта деп саямыз. Олардан бири меним къартбабам Селяметов Мансур агъа.

        О Къырымгъа 1968 сенелеринде кочип кельди. Мансур агъа  пек уста адам, шунынъ ичюн мен бу адам акъкъында бир сезюм бар. Ватанымызгъа энъ биринджи келип, эльбет, онынъ къорантасы агъыр ахлякъий  алгъа  тюшти,  амма ишанчыны гъайыр этмеди. Мансур-агъа дженк вакъытыны унутмай. Онынъ такъдири башкъа адамларгъа охшай, амма бу адам оз такъдирини коркъмаздан озю япты.

      О дженк вакъытында 14-16 яшында эди. Насыл олгъан вакъиаларны эписини хатырлай. Дженк вакъытындан къалгъан шейлерни сакълады ве бизге, яшларгъа, хатырлап, икяе эте. Онынъ эвине кирсен, музейде олгъаныны дуясын. Мында дженк вакъытындан къалгъан немсе ве рус аскерлерни каскалары бар. Биз баларнен  бу шейлерге бакъып, олгъан вакъиалар акъкъында меракълынен динълеймиз. Эвельден кельген къырымтатар урба экспонатлары ер таптылар.  Олар вакъыт сынавыны кечтилер  ве озюнинъ текрарламасыны сакъладылар. Бу коллекцияда энъ меракълы ве къыйметли шей –  Рус ве тюрк дженк  вакъытындан сакъ- лангъан  харитасы. 1853 йыл. О  диварны ортасында асылып тура. Бу харитада эр койни эски адлары корьсетиле. Бу харита ярдымынен биз чокъ койлерни адларыны  бильдик. Меселя, бизим коюмизни эски ады Табулды олгъан,  Водопойное- Керлеут,  Красная поляна- Къызыл Чонрав, Окуневка-Тарпанчы ве  башкъалар. Чокъ койлер умумий екъ олдылар. Бу пек къыйметли малюмат, чюнки озь тарих ве этнографик саифелерни  унутмазлыкъны  ярдым эте. Биз ичюн бу пек меракълы малюмат, чюнки бу бизим бабаларымызны ве деделеримизни яшлыгъы. Шимди бу шейлерни тек музейде корьмеге мумкюн. Мансур-агъа тарихымызгъа яш несильни сельп этмеге тырыша. Онынъ эви ич бир вакъыт бош олмай. Койни адамлары ве кельген мусафирлер мумкюн къадар олса,   мытлакъ джокъламагъа келелер. Алла бу адамгъа чокъ сагълыкъ ве узакъ омюр берсин.

Мен Мансур къартбабанынъ  бу къйметли тарих такъымларны  озь аиле дигерликлер деп саям.

Бекиров Мурат Фотосуретлер – бу хатырадыр…

Фотосуретлер – бу хатырадыр…

Бекиров Мурат (Къурман районынынъ

Калинино кою умумтасиль мектебининъ

7-А сыныф талебеси)